Badanie PSA – co to jest, norma i jak czytać wynik

PSA – co to za badanie

PSA (antygen swoisty dla stercza, czyli prostaty) to białko-enzym wytwarzane wyłącznie przez gruczoł krokowy – zarówno przez zdrowe komórki, jak i zmienione chorobowo. Większość PSA trafia do nasienia, a do krwi przenika niewielka ilość. Badanie PSA polega na oznaczeniu jego stężenia w próbce krwi z żyły.

W wynikach zwykle widnieje „PSA całkowity” – to łączna ilość antygenu we krwi. Stężenie PSA naturalnie rośnie z wiekiem, razem z wielkością prostaty.

Najważniejsze, co trzeba wiedzieć o tym badaniu: wysokie PSA nie zawsze oznacza raka, a wynik w normie nie wyklucza choroby całkowicie. Sam wynik bywa mylący, dlatego ocenia go lekarz – razem z wiekiem, objawami, badaniem prostaty i wcześniejszymi wynikami.

Kiedy zrobić badanie PSA

Badanie PSA zleca się, gdy pojawiają się objawy ze strony prostaty i dróg moczowych:

• utrudnione oddawanie moczu, słaby lub przerywany strumień;
• krew w moczu;
• ból w kroczu lub w podbrzuszu;
• problemy z erekcją.

Rak prostaty rozwija się powoli i długo nie daje objawów, dlatego PSA robi się też profilaktycznie. W Polsce nie ma systematycznych badań przesiewowych PSA – decyzję o badaniu podejmuje się razem z lekarzem. Mężczyznom bez obciążeń rodzinnych zaleca się pierwsze badanie po 50. roku życia, a gdy rak prostaty wystąpił u ojca lub brata – wcześniej, od około 45 lat. Mężczyźni z mutacją genu BRCA2 rozważają badanie już od 40. roku życia.

Po pięćdziesiątce warto raz w roku pokazać się urologowi profilaktycznie, nawet gdy nic nie dolega. Więcej o objawach chorób prostaty przeczytasz w artykule „Prostata: objawy, powiększona prostata i kiedy do urologa”.

Badanie PSA: przygotowanie i czy trzeba być na czczo

Do samego oznaczenia PSA nie trzeba specjalnie się przygotowywać ani być na czczo. Jeśli jednak przy okazji robisz inne badania krwi, na przykład poziom cukru czy cholesterolu, przyjdź na czczo – tego wymagają tamte badania.

Na wynik PSA wpływa za to kilka rzeczy, których warto unikać przed pobraniem:

• wytrysk – przez 48 godzin przed badaniem;
• jazda na rowerze – przez 48 godzin przed badaniem, bo siodełko uciska prostatę;
• badanie prostaty przez odbytnicę i cewnikowanie – PSA lepiej oznaczyć przed nimi albo odczekać kilka dni;
• ostre zapalenie prostaty lub zakażenie dróg moczowych – wtedy PSA rośnie, więc badanie zwykle odkłada się do czasu wyleczenia.

Powiedz lekarzowi o lekach, które przyjmujesz, zwłaszcza na prostatę – niektóre z nich zmieniają stężenie PSA. Badanie wymaga tylko niewielkiej ilości krwi i nie ma przeciwwskazań.

PSA norma dla wieku – tabela

Nie ma jednej, uniwersalnej normy PSA: wyniki różnią się w zależności od metody laboratorium, a stężenie rośnie z wiekiem. Zawsze porównuj wynik z zakresem referencyjnym podanym na wydruku z laboratorium. Orientacyjne zakresy dla wieku:

Wiek	PSA całkowity – orientacyjna norma
40–⁠49 lat	0–⁠2,5 ng/ml
50–⁠59 lat	0–⁠3,5 ng/ml
60–⁠69 lat	0–⁠4,5 ng/ml
70–⁠79 lat	0–⁠6,5 ng/ml

Lekarz patrzy nie tylko na sam wynik, ale też na to, jak PSA zmienia się z roku na rok. Powolny wzrost z wiekiem jest naturalny, a szybki skok między kolejnymi badaniami to sygnał do dalszej diagnostyki – nawet jeśli wynik mieści się w normie. Dlatego warto robić PSA w tym samym laboratorium i przechowywać wcześniejsze wyniki.

Co podnosi PSA: nie tylko rak

Przyczyna	Co warto wiedzieć
Łagodny rozrost (powiększona prostata)	Najczęstsza przyczyna podwyższonego PSA – większy gruczoł wytwarza więcej antygenu
Zapalenie prostaty, ostre lub przewlekłe	PSA może wyraźnie wzrosnąć; po leczeniu badanie się powtarza
Ucisk i drobne urazy prostaty	Badanie przez odbytnicę, jazda na rowerze, niedawne cewnikowanie
Wytrysk	Na krótko podnosi PSA – stąd 48 godzin przerwy przed badaniem
Rak prostaty	Jedna z możliwych przyczyn, którą wyklucza lub potwierdza dalsza diagnostyka

W wynikach można spotkać też PSA wolny. We krwi część antygenu krąży swobodnie, a część jest związana z białkami. Gdy PSA całkowity jest umiarkowanie podwyższony, lekarz może zlecić oznaczenie PSA wolnego i ocenić jego udział w całości: niski udział wolnego PSA częściej przemawia za dalszą diagnostyką w kierunku raka, wyższy – częściej towarzyszy łagodnemu rozrostowi.

Podwyższone PSA – co dalej

Wynik powyżej normy to powód do wizyty u lekarza, a nie do paniki. Zwykle wygląda to tak:

1. Powtórzenie badania – czasem po wyleczeniu zakażenia lub z zachowaniem 48 godzin przerwy po wytrysku i jeździe na rowerze wynik wraca do normy.
2. Wizyta u urologa – w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie od lekarza rodzinnego. Urolog zbada prostatę palcem przez odbytnicę i oceni jej wielkość i spoistość.
3. Rezonans magnetyczny prostaty – gdy potrzebna jest dokładniejsza ocena.
4. Biopsja – pobranie fragmentów tkanki do badania pod mikroskopem. Tylko badanie histopatologiczne pozwala rozpoznać raka.

Badanie PSA ma też ograniczenia: zdarzają się wyniki fałszywie dodatnie, które prowadzą do stresu i dodatkowych badań, a część wykrytych nowotworów rośnie tak wolno, że nie zagraża zdrowiu. Dlatego o badaniu i dalszych krokach warto rozmawiać z lekarzem, który zna twoją historię.

Gdzie zrobić badanie PSA i jak dbać o prostatę

Badanie PSA może zlecić lekarz rodzinny – wtedy w ramach NFZ jest bezpłatne. Prywatnie można je zrobić w laboratorium bez skierowania. Niezależnie od tego, gdzie badasz krew, wynik pokaż lekarzowi.

Prostacie służy to samo co sercu: ruch, zdrowa waga, dieta z dużą ilością warzyw i ograniczenie alkoholu. Nie wstrzymuj długo moczu i nie odkładaj wizyty, gdy strumień słabnie albo w nocy coraz częściej wstajesz do toalety.

Na co dzień o prostatę możesz zadbać także suplementem diety. W dziale „Prostata” znajdziesz Urotonal – kapsułki z ekstraktem z owoców palmy sabałowej, wierzbówką kiprzycą, korzeniem pokrzywy z beta-sitosterolem, jeżówką purpurową i cynkiem. Ekstrakt z palmy sabałowej wspiera zdrowe funkcjonowanie prostaty, a stosowanie jest proste: jedna kapsułka dziennie. Suplement nie zastępuje badań ani leczenia u urologa.