Zwyrodnienie stawów (artroza): objawy, biodro, kolano i co pomaga

Choroba zwyrodnieniowa stawów (artroza): co to jest

Choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS), zwana też artrozą lub osteoartrozą, to najczęstsza choroba układu ruchu i najczęstsza przyczyna bólu stawów. Zaczyna się od zaburzenia jakości i ilości chrząstki stawowej, czyli gładkiej tkanki, która pokrywa końce kości i amortyzuje ruch. Z czasem zmiany obejmują też kość pod chrząstką, torebkę stawową, więzadła, ścięgna i mięśnie wokół stawu, a na brzegach kości mogą narastać wyrośla, tak zwane osteofity.

Zwyrodnienie może dotyczyć każdego stawu, ale najczęściej zajmuje kolana, biodra, kręgosłup oraz stawy palców rąk i stóp. To nie to samo co reumatoidalne zapalenie stawów, które jest chorobą autoimmunologiczną. Zmian w chrząstce nie da się cofnąć, ale odpowiednie postępowanie pomaga spowolnić przebieg choroby i łagodzić dolegliwości.

Zwyrodnienie stawów: objawy

Objawy narastają zwykle powoli, przez miesiące i lata. Typowe są:

• ból przy ruchu i obciążeniu, który mija w spoczynku i nasila się pod koniec dnia; najsilniejszy bywa na początku ruchu (tak zwany ból startowy);
• krótka sztywność poranna, która zwykle ustępuje po kilku, kilkunastu minutach (przy zapaleniu stawów trwa dłużej);
• trzeszczenie w stawie podczas ruchu;
• ograniczenie ruchomości i czasem uczucie blokowania stawu;
• zgrubienia i zniekształcenia, na przykład guzki na palcach rąk (guzki Heberdena i Boucharda);
• osłabienie mięśni wokół stawu;
• w okresie zaostrzenia ból w spoczynku i w nocy, obrzęk i wysięk w stawie.

Rozpoznanie opiera się na objawach, badaniu lekarskim i zdjęciu rentgenowskim, na którym widać zwężenie szpary stawowej i osteofity. Badania krwi nie służą do rozpoznania artrozy, tylko do wykluczenia innych chorób stawów.

Zwyrodnienie stawów: przyczyny i czynniki ryzyka

Zwykle nie ma jednej przyczyny: artroza rozwija się, gdy nakłada się na siebie kilka czynników.

Czynnik	Przykłady
Wiek i płeć	Ryzyko rośnie z wiekiem; artroza jest częstsza u kobiet, zwłaszcza po menopauzie
Masa ciała	Nadwaga i otyłość mocno obciążają kolana i biodra
Urazy i przeciążenia	Złamania, uszkodzenia więzadeł i łąkotek, sport wyczynowy, praca na klęczkach, dźwiganie, wibracje
Budowa stawu	Wady wrodzone, na przykład dysplazja biodra, koślawość lub szpotawość kolan
Mięśnie	Osłabione mięśnie gorzej stabilizują staw
Inne choroby	Cukrzyca, wcześniejsze zakażenie lub zapalenie stawu, inne choroby stawów
Geny	Skłonność do artrozy bywa rodzinna

Na część z nich masz wpływ: na masę ciała, siłę mięśni i obciążenia w pracy czy sporcie.

Zwyrodnienie stawu biodrowego (koksartroza)

Zwyrodnienie stawu biodrowego rozwija się przede wszystkim po 65. roku życia i jest częstsze u kobiet. Pierwotne wiąże się z wiekiem, wtórne – z dysplazją, urazami i chorobami ogólnymi, na przykład reumatoidalnym zapaleniem stawów.

Najczęstszy objaw to ból w okolicy biodra i pachwiny. Może promieniować do uda, a nawet do kolana, więc bywa brany za chorobę kolana. Dochodzą sztywność i ograniczenie ruchu przy zwykłych czynnościach, jak zakładanie skarpet i butów czy wsiadanie do samochodu, trzeszczenie, a z czasem utykanie. Ból bywa tak silny, że przeszkadza w spaniu.

Zwykle zaczyna się od leczenia zachowawczego: redukcji nadwagi, regularnych ćwiczeń (spacery, pływanie, rower), fizjoterapii i leków przeciwbólowych zalecanych przez lekarza. Przy zaawansowanym zwyrodnieniu, silnym bólu i trudnościach w chodzeniu rozważa się operację wymiany stawu (endoprotezoplastykę), po której niezbędna jest rehabilitacja. Z wizytą u ortopedy nie warto zwlekać, bo zmiany postępują.

Zwyrodnienie stawu kolanowego (gonartroza)

Kolano to jeden z najczęściej zajętych stawów: przy chodzeniu przenosi obciążenie kilkakrotnie większe od masy ciała, a przy schodzeniu ze schodów jeszcze większe. Zwyrodnienie stawu kolanowego daje o sobie znać przede wszystkim:

• bólem przy chodzeniu po schodach, zwłaszcza w dół, oraz przy wstawaniu z krzesła i z kucek;
• sztywnością po nocy i po dłuższym siedzeniu;
• trzeszczeniem, a czasem uczuciem blokowania lub uginania się kolana;
• obrzękiem i ociepleniem stawu w okresach zaostrzenia, a z czasem także zniekształceniem osi nogi (szpotawość, koślawość).

Największe znaczenie ma odciążenie stawu: każdy kilogram nadwagi to dla kolan kilka kilogramów dodatkowego obciążenia przy każdym kroku. Pomagają ćwiczenia wzmacniające mięsień czworogłowy uda pod okiem fizjoterapeuty, rower stacjonarny i nordic walking, a przy przeciążeniu orteza, wkładki lub laska. Zimny okład łagodzi ból i obrzęk w zaostrzeniu. W zaawansowanej chorobie rozważa się endoprotezę kolana.

Zwyrodnienie stawów: co robić na co dzień i kiedy do lekarza

Artrozy nie leczy się jednym sposobem. Skuteczne jest połączenie kilku działań, a jego podstawą nie są tabletki:

• Ruch. Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość, najlepiej pod okiem fizjoterapeuty, to fundament. Dobrze sprawdzają się spacery, nordic walking, rower, pływanie, joga i tai chi. Unikaj siedzącego trybu życia i czynności, które mocno nasilają ból.
• Masa ciała. Redukcja nadwagi odciąża stawy i spowalnia postęp choroby.
• Odciążenie. Laska trzymana po stronie zdrowej nogi, orteza, wygodne obuwie z dobrą amortyzacją i wkładki.
• Ciepło i zimno. Ciepły okład odpręża, a zimny łagodzi ból i obrzęk w okresie zaostrzenia.
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Dobiera je lekarz, na krótko i w najmniejszej skutecznej dawce; nigdy nie łącz dwóch preparatów z tej samej grupy. W wybranych przypadkach stosuje się też zastrzyki dostawowe.

Do lekarza (rodzinnego, ortopedy lub reumatologa) zgłoś się, gdy ból utrzymuje się mimo domowych sposobów, nasila się w nocy i w spoczynku albo utrudnia chodzenie. Pilnie – poza godzinami pracy przychodni w nocnej i świątecznej opiece zdrowotnej, a w nagłej sytuacji pod numerem 112 – potrzebujesz pomocy, gdy staw nagle staje się bardzo bolesny, obrzęknięty, zaczerwieniony i ciepły, zwłaszcza z gorączką, po niedawnym zabiegu lub zastrzyku w staw oraz przy nagłym bólu i obrzęku łydki albo okolicy za kolanem. Ból wielu stawów naraz, osłabienie, gorączka i spadek masy ciała mogą wskazywać na inną chorobę, na przykład reumatoidalne zapalenie stawów, i też wymagają konsultacji.

Na co dzień dla stawów: żel Artodip i krem Fledox

Gdy staw jest sztywny po wysiłku, w chłodzie albo pod koniec dnia, lubi ciepło i masaż. Do takiej codziennej pielęgnacji służą preparaty do stosowania zewnętrznego: Artodip Gel i Fledox. Nie zastępują badań, ćwiczeń ani leczenia artrozy – dają przyjemne ciepło i pielęgnację skóry nad przeciążonym stawem.

• Artodip Gel to lekki, rozgrzewający żel (50 ml) z kamforą, ekstraktem z chili, ekstraktami z arniki, żywokostu, czarciego pazura i nagietka, ośmioma olejkami roślinnymi (między innymi imbirowym, miętowym i eukaliptusowym), siarczanem magnezu i witaminą E.
• Fledox to rozgrzewający krem (50 ml) z glukozaminą i chondroityną, salicylanem metylu i kamforą, ekstraktami z arniki, żywokostu i czarciego pazura oraz niacynamidem, witaminą E i alantoiną, które nawilżają i odżywiają skórę.

Oba preparaty nakładasz na czystą, suchą skórę w okolicy stawu 2–⁠3 razy dziennie i wmasowujesz lekkimi ruchami. Przed pierwszym użyciem zrób test tolerancji na małym fragmencie skóry. Po nałożeniu kremu Fledox nie zmywaj go wodą przez godzinę. Nie stosuj preparatów na uszkodzoną skórę ani w przypadku chorób skóry i unikaj kontaktu z oczami oraz błonami śluzowymi. Fledox nie jest przeznaczony dla dzieci poniżej trzech lat, kobiet w ciąży i karmiących piersią. Wolisz lekki żel z olejkami roślinnymi – wybierz Artodip Gel; bogatszy krem z glukozaminą i chondroityną – Fledox.

Więcej produktów znajdziesz w kategorii Stawy. O bólu kolana i innych stawów piszemy też w poradnikach: ból kolana i ból stawów.